Afgelopen seizoenen

Seizoen 1: 2016-2017

Salon 1: zondag 18 november 2016
Over Ferdinand Bordewijk, harde romans, zachte liefde en een vergeten componiste

In onze eerste salon aandacht voor Ferdinand Bordewijk (1884-1965), de schrijver van de leeslijstklassiekers Bint, Blokken en Karakter, harde romans met tijdloze thema’s, zoals macht, angst en haat. De gereserveerde, sombere Bordewijk was getrouwd met zijn tegenpool, de sociale, extraverte Johanna Roepman (1892-1971), een gevierd componiste in haar dagen. Hun band was innig.

De klassieker
De Zaanse schrijver en journalist Guus Bauer sprak met neerlandica Elly Kamp over haar dubbelbiografie Ferdinand en Johanna. Musicologe Margaret Krill vertelde Dover de composities van Johanna Roepman. Samen met Niels Klinkenberg – familie van het echtpaar – maakt zij deel uit van het bestuur van het Bordewijk Genootschap.

Bloesemtak
Extra aandacht was er voor de onbordewijkse roman, Bloesemtak (1955), een roman die minder bekend is. Dat is jammer, want het werk is een van de meest menselijke romans van Bordewijk en een van de zeldzame boeken van zijn hand waarin de liefde een rol speeltHet is, zeker in de deze tijd van genderdifferentiatie, interessant om naar aanleiding van de roman iets te zeggen over de typisch ‘mannelijke eigenschappen’ die kenmerkend zijn voor het werk van Bordewijk en het vrouwbeeld zoals dat in Bloesemtak naar voren komt.  Daarnaast getuigt Bloesemtak van de liefde voor zijn vrouw.  

De soundtrack bij de teksten
Pianist Marcel Worms speelde zelden te horen composities van Johanna Roepman. Zangeres Carolina Mout zong o.a. door Johanna Roepman op muziek gezette versjes van Rie Cramer. Pianist Nico v.d. Linden begeleidde haar.

Zaans Fame
De Zaanse schrijver Hans Kuyper sprak met cabarethistoricus Jacques Klöters over zijn recente werk en Zaankanter Dirk Witte, schrijver van het bekende lied ‘Mens durf te leven!’

En verder
Leerlingen van jeugdtheaterschool Theatermijn lazen fragmenten voor uit werk van Bordewijk en stadsdichter Kees Jan Sierhuis schreef speciaal voor de salon een toepasselijk gedicht. Het productieteam van Fluxus maakte o.a. een animatiefilmpje over Bloesemtak.

Salon 2: zondag 26 februari 2017
Over Hans Keilson, een liefde in oorlogstijd, het sonnet als troost en de kracht van herdenken

Onze tweede Zaanse literaire salon stond in het teken van de onderduiksonnetten van Hans Keilson (1909-2011), de Duits-Nederlandse schrijver/psychiater die pas op zeer hoge leeftijd literaire erkenning kreeg. Op zijn 101ste werd hij door de New York Times tot geniaal schrijver uitgeroepen.

De klassieker
Marita Keilson-Lauritz was te gast, de weduwe van Hans Keilson, samen met dichter Jos Versteegen, die de gedichten uit het Duits vertaalde en op dit moment aan de biografie van Keilson werkt. Pas na zijn dood vond Marita Keilson 46 gedichten, gewijd aan Hanna, die net als Hans Keilson ondergedoken zat in Delft. De bundel Sonnetten voor Hanna, een verboden liefde tegen  de achtergrond van de oorlog, werd belicht.

Woon ik hier
Voor het in 2016 verschenen Woon ik hier sprak Jos Versteegen met de bewoners van een verzorgingshuis, bij hem in de buurt. Hij wilde voor nieuwe gedichten laten inspireren door hun levensverhalen, hun herinneringen, hun terugblik op vroeger. De bundel Woon ik hier is het resultaat van die gesprekken. Heel vaak vertelden de geïnterviewden over de oorlogsjaren. De oorlog had herinneringen achter gelaten die zich niet meer lieten wissen. In de salon vertelde Versteegen over het tot stand komen van de bundel en worden enkele gedichten voorgedragen waarin herinneringen aan de oorlog centraal staan.

Zaans Fame
In deze salon besteedden we ook aandacht aan Zaans Groen. Dit clandestiene literaire tijdschrift verscheen vier keer aan het eind van de oorlog. Het tijdschrift werd mede opgericht door broer en zus Klaas en Mart Woudt. Hans Kuyper sprak met Annemieke en Martine Woudt, dochters van Klaas.

En verder
Journalist Erik Schaap werd geïnterviewd over zijn nieuwe boek over de Februaristaking in de Zaanstreek. Aan deze tegen de Jodenvervolging gerichte demonstratie deden in 1941 tienduizenden Zaankanters mee. Nergens in Nederland lag het werk langer stil dan hier. Nog elk jaar wordt de Februaristaking herdacht bij het naast het Zaantheater staande, door verzetsstrijder Truus Menger gemaakte monument.
Ook sprak hij met Lida Sanders en Anneke van Dok, die een boek in eigen beheer uitgaven.

De soundtrack bij de teksten
Pianist Marcel Worms en de Zaanse violist Tim de Vries (16) speelden enkele composities waar Hans Keilson zo van hield. Maar liefst drie zangeressen – Daphne Groot, Ine Kuhr en Lenneke Willemsen – en de bevlogen altvioliste Annemarie Hensen trakteerden de volle zaal op de mooiste liedjes, muziek en teksten. 

Salon 3: 23 april 2017
Over Louis Couperus en Eline Vere, Levenslust en het onafwendbare noodlot

Onze laatste salon van dit seizoen ging over Louis Couperus (1863-1923), auteur van veelgelezen romans als Eline VereDe stille krachtVan oude mensen, de dingen die voorbijgaan.

De klassieker
Met Rémon van Gemeren, schrijver van de nieuwe, dikke biografie (958 bladzijden!) Couperus; een leven spraken we over de ‘mysterieuze en ongrijpbare’ Couperus, die zelf zei: ‘De litteratuur in mij heeft mij getroost voor de dorre werkelijkheden. 

De soundtrack bij de teksten
Pianist Marcel Worms speelde ‘Eline’ (1955) voor piano-solo van Couperus-bewonderaar Alexander Voormolen ((1895-1980), ooit één keer uitgevoerd in 1955! De Zaanse bas-bariton Sam Eggenhuizen liet horen waarom Couperus zo dol was op opera.Actrice/zangeres Carolina Mout droeg voor en zong een Couperiaanse versie van een Gershwin-song, daarbij begeleid door gitarist Leon Mennen.

Zaans Fame
De Zaanse culinair journalist Onno Kleyn vertelde ons alles over potage velouté, côtelettes en papillote, chocoladepodding en andere lekkernijen uit de tijd van Louis Couperus en Yvonne Kelatow, bekend van ‘De keuken van Von’ en ‘Serah Artisan’, maakte gepeperde, Indische heimweehapjes uit het kookboek van mevrouw Couperus. Na afloop konden de bezoekers genieten van een ‘nassi-goreng uit Spanje’.

En verder
Acteur Martijn Ottenhof van theaterschool Theatermijn bracht een theatrale vertolking van ‘De binocle’ – in de nok van de zaal -. Valentina Pos (10), ze deed mee aan de Zaanse voorronde van de Nationale Voorleeswedstrijd, hertaalde jeugdherinneringen voor van de kleine Louis.
De Zaanse schrijver/uitgever Martijn Couwenhoven vertelde kort over Couperus’ Franse tijdgenoot Monet, die ook een poosje een Zaandam verbleef.

Seizoen 2: 2017-2018

Salon 3: 19 november 2017
Carry & Jacob: een Joodse jeugd in Zaandam

Twee van de meest opzienbarende figuren uit de Nederlandse letteren hebben Zaanse wortels. Carry van Bruggen (1881 – 1932) (en Jacob Israël de Haan (1881-1924), zus en broer, woonden van 1885 tot 1900 in Zaandam. Hier groeiden ze op in een groot, arm Joods gezin. Beiden waren in hun werk onafhankelijk, baanbrekend en scherp. Niet bang om grote thema’s aan te pakken: vrouwenrechten, homoseksualiteit, politieke kwesties. Beiden werden zowel geroemd als vervloekt door tijdgenoten.

De Klassieker/Zaans Fame
In deze Literaire Salon verplaatste je je voor even in hun levens:
Hoe was de jeugd van deze spraakmakende auteurs, wat heeft hen gevormd? Literatuurwetenschapper Renate Sun-Louw interviewde biograaf en kenner Jan Fontijn. Archivaris Geke v.d. Kamp van het Gemeentearchief Zaanstad deelde een zeer bijzondere aankoop met ons.
De Zaanse acteur Rick Dros las een aantal teksten van Carry en Jacob.

En verder
Leerlingen van Theatermijn gaven een vlijmscherpe uitvoering van ‘De glasblazers’, een opstandig liedje van Jacob Israël de Haan en het Schrijfcafé van Fluxus en de stadsdichters  lieten zien dat Carry en Jacob nog steeds een bron van inspiratie zijn. Met als special een optreden van de Zaanse trompettist Mark Nieuwenhuis.

De soundtrack bij de teksten
Wat voor muziek beluisterden Carry en Jacob? De Zaanse violist Tim de Vries (17) en pianiste Mirsa Adami speelden de mooiste Jiddische melodieën spelen. Ook bracht zangeres Niki Jacobs een aantal Jiddische liederen, onder begeleiding van accordeonist Pieter Jan Cramer. 

Salon 5: 3 februari 2018
De natuurdagboeken van Nescio en Rein Stuurman

Wat hebben de schrijver Nescio en de vogelschilder Rein Stuurman met elkaar gemeen? Beiden lieten zich inspireren door de weidse Nederlandse natuur. Tijdens deze bijzondere editie van Mens durf te lezen! verbonden we de impressies van Nescio en de tekeningen van Rein Stuurman met de liederen van Schubert en Franse chansons.

De klassieker
Nescio (1882-1962) werd aan het begin van de twintigste eeuw beroemd met drie piekfijne novellen: De Uitvreter, Titaantjes en Dichtertje. Hij combineerde hierin een hemelbestormende dadendrang met een weemoedige verstilling, uniek in de Nederlandse literatuur. Pas in de jaren negentig werden zijn Natuurdagboekenbekend. Het zijn impressies van zijn wandelingen door Nederland, waarbij hij ook schreef over de ‘zilveren slooten van de Zaan’. Literatuurwetenschapper Renate Sun-Louw verzorgde de introductie en ging dieper in op zijn typerende stijl.

Zaans Fame
Zaankanter Rein Stuurman (1900-1982) is vooral bekend om zijn prachtige illustraties in de vogeldetermineergids Zien is Kennen!uit 1937. Hij was een vogelaar in hart en nieren, die vele uren doorbracht in de polders en langs de wateren van de Zaanstreek. Ook hij hield een natuurdagboek bij. Dirk Ronitz van het Gemeentearchief Zaanstad dook voor ons in de collectie om het mooiste van Rein Stuurman te laten zien. Conny Scholtes en Martin Roos vertelden over de rijk-geïllustreerde heruitgave van het dagboek. Ook Stuurmankenner Henk Heijnen schoof aan. Stuurmanverzamelaar Martien Roos schonk tijdens onze salon een bijzondere uitgave aan het Gemeentearchief.

De soundtrack bij de teksten
Waar hoor je Franse chansons en liederen van Schubert tegelijk op één middag? Dat kan eigenlijk alleen als de muziekkeuze is geïnspireerd op het oeuvre van Nescio. Alt-mezzo Charlotte Stoppelenburg, winnares van het Prinses Christina Concours zong o.a. Schubert en Schuman. Pianist Marcel Worms begeleidde. Zanger/acteurBas Grevelink– bekend van het meezingspektakel Ik ben blij dat ik je niet vergeten bent – zong het lichtere repertoire waar Nescio zo gecharmeerd van was. De Zaanse acteur Rick Dros las fragmenten uit de natuurdagboeken. Het operettekoor van Belcanto uit Oostzaan zorgde voor een verrassende apotheose.

En verder
Leerlingen van Theatermijn lieten zich in een filmpje inspireren door Titaantjes, cursisten van het Schrijfcafé van Fluxus lieten fragmenten uit hun natuurdagboek horen. Ook stadsdichters Ellis van Etten en Jeroen van Leeuwen waren weer van de partij.

Salon 6: 15 april 2018
De Zaanse roots van Cor Bruijn, schrijver van Sil de strandjutter

Cor Bruijn (1883-1978) staat in het collectieve geheugen van Nederland gegrift vanwege zijn roman ‘Sil de Strandjutter’, waarop de gelijknamige legendarische televisieserie werd gebaseerd. Maar Cor Bruijn is veel meer dan alleen maar de geestelijk vader van Sil en Lobke. Hij schreef tientallen romans voor kinderen en volwassenen. Een deel daarvan speelt zich af in de Zaanstreek, want Cor Bruijn voelde zich zeer sterk met zijn geboortegrond verbonden.

De klassieker/Zaans Fame
Verschillende gasten lieten het publiek steeds een andere kant te zien van de schrijver en idealist Cor Bruijn. Cor Bruijn-kenner Thea van ’t Loo vertelde aan de hand van bijzondere archiefstukken uit de Cor Bruijn-collectie van het Gemeentearchief Zaanstad, over het leven van deze beroemde inwoner, JohnPasman belichtte zijn onderwijsidealen. Actrice Wiske Sterringa is een echte fan, die alle boeken van Cor Bruijn in de kast heeft staan. Zij vertelde waarom ze zo gegrepen is door zijn werk. En de Zaanse literatuurwetenschapper Renate Sun-Louw liet zien waarom Cor Bruijn geroemd werd om zijn karaktertekeningen. Natuurlijk konden we ook genieten van de boeken waar het allemaal om draait: acteur Rick Dros las een aantal van de mooiste passages voor.

De soundtrack bij de teksten
Het zangkwartet Daphne Groot, Rosalie de Jong, Bas Grevelink en Sander Volders gaf onder leiding van pianist Wim Veenhof en toetsenist Inge Reijn een muzikale invulling aan de middag. Zij lieten liederen horen die de sfeer ademen van het werk van Cor Bruijn. Presentator Hans Kuijper schreef en vertaalde speciaal voor deze middag een aantal teksten, die het kwartet ten gehore bracht.

Zaanse verhalen
En er waren meer Zaanse verhalen. De stadsdichters lieten zich inspireren door Cor Bruijn, net als leerlingen van Theatermijn. Sarah Vermoolenvan Platform Aan de Zaan vertelde hoe zij, net als Cor Bruijn, Zaanse verhalen doorgeeft en Winnie de Wit van Zaans Erfgoed vertelde over de oprichting van de Historische Vereniging Zaandam.

Seizoen 3: 2018-2019

Salon 7: 18 november 2018
Jan Wolkers en zijn bijzondere band met de Zaanstreek

Eerste druk Serpentina’s Petticoa

De lange, veelzijdige loopbaan van Jan Wolkers begon… in Zaandam! In 1958 werd een van zijn eerste kunstwerken in de openbare ruimte hier geplaatst. Een paar jaar later, in 1961, verscheen zijn allereerste verhalenbundel ‘Serpentina’s Petticoat’ bij een Zaanse uitgeverij.

Waar denk jij aan bij Jan Wolkers? Is het voor jou vooral de man die zo vol overgave zijn liefde voor de natuur overbracht, of de kunstenaar van de beelden van glas, of de schrijver die zo open was over seks en lijfelijkheid? Wolkers kent veel gezichten. Tijdens deze middag gaan we met verhalen en muziek langs verschillende facetten uit zijn kunstenaarschap.

De klassieker
Onze gasten deden deze middag steeds een ander luikje open over Wolkers:
Hoogleraar Boekwetenschap Lisa Kuitert vertelde over die eerste verhalenbundel en de Zaanse uitgeverij Heijnis;
Schrijver en verteller Peter Smit diepte Wolkers-anekdotes op.

Zaans Fame
De Friese schrijver Ulke Brolsma – jarenlang persvoorlichter van de gemeente Zaanstad -vertelde over zijn persoonlijke ontmoetingen met Wolkers. Hij leerde hem kennen tijdens de wording van het kunstwerk ‘De Tulp’ bij de Den Uylbrug. 

De soundtrack van zijn leven
Veelzijdig als kunstenaar, veelzijdig als muziekliefhebber. Wolkers hield van jazz, van Bach, van Elvis Presley. Producent Anita Gundlach stelde speciaal voor deze middag een ‘soundtrack van zijn leven’ samen. Zangeres Frédérique Sluyterman van Loo, zanger Bas Grevelink, pianist Marcel Worms, toetsenist Inge Reijn en violist Tim de Vries brachten deze soundtrack op het podium tot leven. Ook was er een verrassend optreden van de Zaanse band Cocoa River.

En verder:
Verteller Rick Dros las markante passages voor;
Stadsdichter Jeroen van Leeuwen en leerlingen van Theatermijn lieten zich op eigentijdse wijze inspireren door Wolkers.

Salon 8: 3 februari 2019
Het clandestiene tijdschrift Zaans Groen: de troost van kunst en cultuur in oorlogstijd

Vijf duistere jaren beslopen de Zaan
Wij eren wie daar tegenin durfde gaan,
mens durfde wezen. (Hans Kuyper)

De maand februari staat hier van oudsher in het teken van de herdenking van de Februaristaking. Daarom brachten wij deze middag een eerbetoon aan het literaire tijdschrift Zaans Groen, dat tijdens de hongerwinter van 1944-1945 clandestien verscheen. In het tijdschrift wordt een boeiend en soms ontroerend beeld gegeven van de gedachten en gevoelens die onder een aantal jeugdige hemelbestormers in de Zaanstreek leefden tijdens die laatste oorlogsmaanden.

De klassieker/ Zaans Fame
Klaas Woudt was 17 jaar toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. In de drukkerij van zijn vader in Zaandijk begon hij met het drukken en uitgeven van clandestiene werken. Met zijn zus Mart en met Ton Oosterhuis richtte hij in 1944 het tijdschrift Zaans Groen op. 

Het tijdschrift is slechts vier keer verschenen, maar leverde volgens literatuurhistorici een prachtig voorbeeld vaneen typisch oorlogstijdschrift op. Het is tot stand gekomen onder barre omstandigheden en is tegelijk van literair-historische waarde door de gevarieerde inhoud: proza, poëzie, essays, discussies, tekeningen en grafisch ontwerp. Opvallend waren de talrijke illustraties, waaronder een aantal lithografieën van beeldend kunstenaar Ru van Rossem.
Z
In deze salon namen wij u mee naar het vrije woord in onvrije tijden. We reconstrueerden de wordingsgeschiedenis van Zaans Groen en we bespraken wat erin stond, wie eraan meewerkten en wat uiteindelijk de betekenis van het tijdschrift is geweest. De dochters van Klaas Woudt, Annemieke en Martine, en die van Mart Woudt, Floor en Marjan van Zutphen, speelden hierbij een belangrijke rol: zij haalden herinneringen op aan hun ouders en hielpen zo de rol van Klaas en Mart in die donkere dagen betekenis te geven. En welke rol speelde drukkerij Heijnis hierin?

De soundtrack bij de teksten: Swing is the thing
In Zaans Groen werd veel aandacht besteed aan muziek. Vooral swingmuziek, ‘entartete Kunst’ volgens de nazi’s, was erg populair. Muziek bood troost en gaf uiting aan de levenslust van de jonge redacteuren. Daarom was er in salon aandacht voor muziek van musici die jong waren tijdens de oorlog.  Zangeres Floor van Zutphen en pianist Karel Smit brachten liedjes van o.a. Johnny en Jones en Jules de Corte. 

Bijzondere aandacht was er voor componist Dick Kattenburg. Gedurende zijn korte leven, dat na 24 jaar al eindigde in Auschwitz, schreef hij zo’n dertig composities voor diverse bezettingen, waarvan hij er geen enkele ooit heeft horen klinken. Een aantal werd ten gehore gebracht door de pianisten Marcel Wormsen Lodewijk Crommelin. En Marieke van der Ven kwam ze versterken met speciale schoenen…

En verder
Stadsdichter Ellis van Atten bracht een eigen eerbetoon aan het tijdschrift, leerlingen van Theatermijn droegen gedichten voor.